- Bergama’nın düğününde davullar 90. kez çalıyor - Temmuz 1, 2026
- İsmail Ustanın adı Bergama’da parşömenle birlikte yaşasın diye… - Haziran 12, 2026
- Geçmiş Zaman Olur ki… İzmir’de bir deniz faciası ve ateşe verilen iskeleler - Haziran 1, 2026
Karatabak dericiliğin Türkiye’deki son ustası, UNESCO’dan Yaşayan İnsan Hazinesi unvanını alan Bergamalı İsmail Araç’ı Mayıs ayının son günlerinde, 93 yaşında kaybettik. İnsanlık tarihinin en önemli buluşlardan biri olan parşömeni günümüze dek ulaştıran bu değerli kültürel miras taşıyıcısının adını ve bu zanaatı yaşatmak başta Bergama olmak üzere tüm ülkenin borcu…
İzmir’in Bergama ilçesinde M.Ö. 2. yüzyıla dayanan parşömen üretimini hiçbir kimyasal kullanmadan, tamamen geleneksel yöntemlerle sürdüren dünyadaki son “karatabak” (deri tabakçılığı) ve parşömen ustası olan İsmail Araç, geçtiğimiz günlerde aramızdan ayrıldı. Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından “Somut Olmayan Kültürel Miras Taşıyıcısı”, UNESCO tarafından ise “Yaşayan İnsan Hazinesi” unvanına layık görülen usta zanaatkâr, Mayıs 2026’da 93 yaşında hayatını kaybetti.
1933 Bergama doğumlu olan Araç, 1953 yılında Tabakçılar Köprüsü altında başladığı dericilik ve debbağlık mesleğini ömrünün sonuna kadar aralıksız sürdüren bir ustaydı.
Oğlak ve keçi derilerini “kavaleto” adı verilen geleneksel bıçaklar ve tamamen doğal formüllerle işleyerek yazı ve resim yazılabilir parşömen haline getiren İsmail Araç, bu mesleğin yok olmaması için ömrünün son döneminde Demet Sağlam Tokbay ve Nesrin Ermiş Pavlis’e el vererek onlara ustalık icazeti vermişti.
2022 yılında kendisiyle Bergama’da yaptığımız görüşmede Manastırlı bir anne ile Dramalı bir babanın oğlu olarak Bergama’da doğup büyüdüğünü; kendini bildi bileli tabaklık mesleğinin içinde olduğunu anlatan Araç, 1950’lerin başında Bergama’da çok sayıda tabakhane olduğunu ancak günümüzde kendisi dışında bu işle uğraşan kimsenin kalmadığını söylüyordu.
“Bir arkadaşım vardı, madem tabaklık yapıyorsun gel seni bir yere verelim dedi. Daha ufacık çocuğum. Bir zamanlar Tabakçılar Köprüsü’nün altında çalışırdı tabaklar, ben de köprüye asılır onlara bakardım. Koca koca adamlar ellerinde büyük bıçaklar, görsen nasıl yabaniler. Hayvan derilerini yüzüyorlar. Korkardım, aşağıya köprünün altına inemezdim.”
Biz tanıdığımızda 89 yaşında olan usta, “Bir tek insan derisi bir de domuz işlemedim; yılan, çiyan, ayı, tilki, sansar ne varsa işledim” derken bir meslekte erbab olmanın sırrını “Önce merak” diye özetliyordu; ‘‘Merak olmazsa hayatta hiçbir şeyi iyi yapamaz insan.”
Gönenç’ten öneri: İsmail Araç Parşömen Müzesi
İsmail Araç’ın vefatının ardından, Bergama’nın eski belediye başkanlarından Mehmet Gönenç’ten önemli bir çağrı geldi. Gönenç, İsmail ustanın adının yaşatılması için kentteki eski tabakhanenin “İsmail Araç Parşömen Müzesi” adıyla hizmete açılmasını önerdi.
Gönenç, Bergama Belediye Meclisi’nin tüm üyelerine yönelik çağrısında parşömenin bugün Araç sayesinde “Somut Olmayan Kültürel Miras” ve “Kültürlerin Aktarım Aracı” olarak kabul edilmekte olduğuna dikkat çekti ve Bergama’da daha önce kamulaştırılmış olan eski tabakhane binasının 2022’den bu yana atıl durumda olduğunu belirtti. Gönenç’in sözünü ettiği yapı 2015 yılında metruk ve unutulmuş bir haldeyken Bergama Belediyesi tarafından kamulaştırılmıştı. İzleyen yıllarda yapının röleve ve restitüsyon projeleri hazırlandı, 2022’de ise restorasyonu tamamlandı.Gönenç, aradan geçen zamanda yapının boş olarak bekletildiğine dikkat çekti ve şu çağrıyı yineledi:
”Bergama belediyesinin -parti ayrımı gözetmeksizin- tüm belediye meclis üyelerine çağrıımdır. UNESCO Dünya Mirası Bergama‘nın en önemli kültürel miraslarından biri olan Parşomen için çağdaş bir müze oluşturalım”.
Parşömen Aydınlanma çağına kaynak oldu
Anadolu’nun son karatabak ustası İsmail Araç’ın emeği sayesinde bugün Somut Olmayan Kültürel Miras olarak kabul edilen parşömen, insanlık mirası açısından son derece önemli bir kültürel hazine. Antik Yunan ve Roma felsefesinin, Orta Çağ karanlığını aşarak Aydınlanma’ya yön veren Rönesans ve Reform dönemlerine ulaşması parşömenin dayanıklılığı sayesinde mümkün olmuş.
M.Ö. 2. yüzyılda antik Bergama Krallığı‘nda, Mısır’ın papirüs ambargosu nedeniyle ortaya çıkan ve papirüs yerine kuzu ve oğlak gibi hayvan derilerinin özel işlemlerle inceltilmesi ve işlenmesiyle üretilen Parşömen, adını icat edildiği kent olan Bergama‘nın antik adı Pergamon‘dan alıyor. Papirüse göre çok daha dayanıklı ve esnek olan Parşömen her iki yüzeye de yazılabilir olması nedeniyle dünyada hızla yayılarak Akdeniz dünyasında ve Avrupa’da papirüsün yerini aldı. Dolayısıyla bugün, insanlığın modern uygarlık düzeyine ulaşmasında önemi çok büyük. Umarız Mehmet Gönenç’in İsmail Usta’ya ve bu değerli hazineye saygı niteliğindeki çağrısı adresini bulur ve Bergama’nın tüm insanlığa armağan edeceği çağdaş Parşömen Müzesi için hızla adım atılır.
Kapak fotoğrafı: Cihan Karaca
