Kullan-at düzenine sessiz bir başkaldırı: Onarmak

• About
• Latest Posts

Suzan Yılmaz

Latest posts by Suzan Yılmaz (see all)

• Kullan-at düzenine sessiz bir başkaldırı: Onarmak - Mayıs 16, 2026
• İlk Samuray: Bir Başkaldırının ve Sadelik Arayışının Hikâyesi - Eylül 9, 2025
• İki genç sinemacı anlatıyor: Türkiye’den Paris’e bir çocukluk hayali, bir dünya kurma isteği… - Ağustos 25, 2025

Onarmayı yeniden hatırlamak, sadece bozulan bir vidayı sıkmak değil; markaların elinden hayatımızın iplerini geri almak, eşya üzerindeki demokratik söz hakkımızı savunmak anlamına geliyor. İleri dönüşüm ve “yeşil” vitrinlerin ötesinde, asıl mesele büyüme hırsının ürettiği atık dağlarına sınır çizebilecek kolektif bir onarma kültürü kurabilmek.

Bir zamanlar onarmak, günümüzün fiyakalı ve pazarlanabilir terimlerine ihtiyaç duymayan, hayatın tam kalbinden süzülüp gelen bir beceriyi temsil ediyordu. Bu bir hobi, bir hafta sonu etkinliği ya da sadece “sürdürülebilir” görünme çabası değil, eşyayla kurulan mecburi, sadık ve haysiyetli bir ortaklıktı. Geçmişin dünyasında nesneler, sadece birer “tüketim nesnesi” değil, insanın emeğinin ve zamanının somutlaşmış halleriydi. İnsanlar, bir ayakkabının pençesini yenilerken, bir paltonun söküğünü dikerken ya da bozulan bir radyoyu kurcalarken sadece fiziksel bir nesneyi hayata döndürmezlerdi, aynı zamanda eşyaya duyulan hürmeti ve emeğin kutsallığını da onarırlardı.

Bu pratik, yoklukla baş etmenin ötesinde, yaratıcılığın ve eşyanın işlevini her koşulda sürdürme gayretinin bir dışa vurumuydu. İnsanlar bunu ekolojik bir aktivizm olsun diye değil, hayatı bu kadim değerler üzerine kurdukları için yaparlardı. Eşya ile kurulan bağ; tüketimin hızıyla değil, nesnenin dayanıklılığı ve ona verilen değerin sürekliliğiyle ölçülürdü. Bugün onarmayı yeniden hatırlamak, sadece bozulan bir vidayı sıkmak değil, kaybettiğimiz o “kendi işini görme” gücünü, nesneler üzerindeki demokratik söz hakkımızı ve markaların elinden hayatımızın iplerini geri alma iradesini temsil eden kritik bir eşiktir.

Sistemin estetik yaması: ileri dönüşümün sektörleşme tuzağı

Günümüzde ise yeniden kullanım kültürü, sanki yeni keşfedilmiş bir “trend” gibi sunuluyor. İleri dönüşüm (upcycling) ve döngüsel ekonomi gibi kavramlar, her ne kadar kulağa hoş gelse de, bugün sistemin yapısal krizine vurulmuş geçici birer “estetik yama” olma riskiyle karşı karşıya. Buradaki tehlike sadece dev şirketlerin bu kavramları birer “aklama” (greenwashing) aracı olarak kullanması değil. Asıl tehlike, bu alanda samimiyetle emek verenlerin, bağımsız sanatçıların ve toplumsal girişimlerin de fark etmeden piyasa çarkının yeni bir dişlisi haline gelmeleri.

Sektörleşme tuzağı, onarma ve dönüştürme eylemini sistemin dışına taşımak yerine, onu yeni bir lüks tüketim malzemesi olarak sistemin içine hapseder. Eğer biz, plastik atıklardan yapılan pahalı çantaları ya da tekstil atığından üretilen butik mobilyaları “nihai çözüm” olarak görürsek, üretim çarklarının ana motoru olan “sürekli yenilik” arzusunu beslemeye devam ederiz. İleri dönüşüm, eğer sadece “atıktan şık bir dekorasyon objesi üretme” alkışına hapsolursa, asıl büyük sorunu –yani dizginlenemeyen üretim hırsını– görünmez kılar. Gerçek bir itiraz, atığı güzelleştirmekten ziyade, atığın neden bu kadar devasa boyutlarda var olduğunu sorgulayan ve bu amansız üretim bombardımanına karşı duran bir iradeyi gerektirir.

Rakamların ifşa ettiği yıkım: sessiz bir işgal

Sistemin “doğa dostu” söylemlerinin ardındaki gerçeklik, rakamlarla sabit bir ekolojik iflası ve tüm canlılığa karşı yürütülen sessiz bir işgali işaret etmektedir. Bugün sadece tekstilde değil, elektronik atıklardan inşaat malzemelerine kadar her sektörde benzer bir yağma düzeni hakimdir:

• Tekstilde su ve kaynak yıkımı: Sadece tek bir pamuklu tişörtün tüm üretim süreci, yaklaşık 2.700 litre su tüketmektedir. Buna ek olarak, her yıl yaklaşık 92 milyon ton tekstil atığı oluşmakta ve bu devasa kütlenin büyük bir kısmı okyanusları mikroplastiklerle zehirlemektedir.

• Elektronik atık dağı (E-Atık): Her yıl dünyada yaklaşık 50 milyon ton elektronik atık üretiliyor. İçindeki altın, bakır ve lityum gibi değerli madenleri geri kazanmak yerine, ürünleri “açılamaz” ve “tamir edilemez” tasarlayan sistem, bizi her iki yılda bir yeni bir cihaz almaya mecbur bırakıyor. Bu süreçte ortaya çıkan ağır metaller toprağı ve yeraltı sularını geri dönülemez şekilde kirletiyor.

• Plastik ve ambalaj sarmalı: Geri dönüştürüldüğü iddia edilen plastiklerin sadece %9’u gerçekten döngüye girmektedir. Geri kalan %91, “ileri dönüşüm” adı altında geçici ürünlere dönüştürülse bile nihayetinde doğaya atılmakta, sadece atılma süresi biraz ötelenmektedir.

Bu veriler açıkça göstermektedir ki; mesele atığı “daha iyi yönetmek” değil, sürekli atık üreterek tüm dünyayı kirleten bu üretim hırsına geri adım attırmaktır.

İstifleme kültürü ve tüketim kışkırtıcılığı

Sistemin asıl stratejisi, üretimi insanın gerçek ihtiyacına göre değil, pazarın büyüme zorunluluğuna göre kurgulamaktır. Üretim fazlasının devasa depolarda istiflenmesi, malların yakılarak imha edilmesi ve dijital algoritmalarla kışkırtılan tüketim arzusu, yapay bir bolluk hissi yaratır. Piyasa mekanizması, ürünleri depolarda bekletip piyasaya bilerek azar azar sürerek bizde “şimdi almazsam bir daha bulamam” korkusu yaratır. Bu yapay kıtlık operasyonuna eklenen haftalık “yeni model” bombardımanı ise, elimizdeki eşya henüz sapasağlamken bizi sürekli bir yetersizlik hissiyle baş başa bırakarak tüketimi kışkırtır.

Bu düzende insanlar, kendi hayatlarını inşa eden özneler değil, sadece bu devasa akışı eritmesi beklenen pasif birer “alıcı” olarak konumlandırılırlar. Elektronikten mobilyaya kadar her alanda karşımıza çıkan “planlı eskitme” (ürünlerin ömrünün bilerek kısa tutulması), tüketicinin cebinden ve dünyanın geleceğinden çalınan bir hırsızlıktır. Onarma eylemi, bu sinsi stratejiye karşı verilmiş en somut ve haysiyetli cevaptır. Bir vidayı sıkmak, bir devreyi tamir etmek, sistemin bize söylediği “atma, yenisini al” emrini reddetmektir.

Bilginin özgürleşmesi: onarma hakkı mücadelesi

Onarmanın sadece teknik bir iş olmadığını, aynı zamanda siyasi bir hak olduğunu savunan küresel hareketler bugün hayati bir önem kazanmış durumda. Özellikle teknoloji ve beyaz eşya sektöründe karşımıza çıkan bariyerler –özel yazılımlar, yapıştırılmış piller veya gizli vidalar– onarma eylemini adeta bir suçmuş gibi yeraltına itmektedir.

Bazı ülkelerde başlayan “Onarma Hakkı” (Right to Repair) mücadelesi, tam olarak bu hiyerarşiyi kırmayı hedefler. Bu hareket, üreticileri yedek parça sağlamaya, ürün şemalarını halka açmaya ve cihazları “açılabilir” şekilde tasarlamaya zorlar. Eğer bir ürünü onaramıyorsan, ona gerçekten sahip değilsin demektir. Bu bakış açısı, mülkiyet kavramını yeniden tanımlar. Markaların dijital ve fiziksel bariyerlerle eşya ile aramızdaki bağı kesmesine izin vermemek, bilginin ve aletlerin ortaklaşması için alan açmak, sistemin bizi mecbur bıraktığı “bağımlılık” halini sonlandırmak için atılmış bir adımdır.

Çözüm ve öneriler: Geleceği onarmak için yol haritası

Onarma kültürünü bir “hoş vakit geçirme” biçimi ya da butik bir merak olmaktan çıkarıp sağlam bir toplumsal zemine oturtmak, sistemi geri adım atmaya zorlayabilir. Çözüm, sadece bireysel bir farkındalık değil, kolektif bir barikat kurmaktır ve bunun için bugünden adım atıılabilir:

1. Sektörel İfşa ve Şeffaflık: Tüketici olarak sadece “yeşil etiketlere” bakmak yerine, ürünlerin ne kadar tamir edilebilir olduğunu sorgulayabiliriz. Markaların “çevreci” reklamlarının arkasında yatan tamir edilemez tasarımları ifşa etmek, toplumsal bir denetim mekanizması oluşturur. Bir buzdolabının ya da telefonun ömrünü kasten kısıtlayan tasarım, ekolojik bir suç olarak görülmelidir.

2. Mahalle Ölçekli Tamir Kolektifleri: Onarmayı bir yerden satın alınan lüks bir hizmet olmaktan kurtarabiliriz. Marangozluktan elektroniğe, tekstilden mekaniğe kadar her türlü tamir bilgisinin ve aletin paylaşıldığı mahalle atölyeleri, kütüphaneler kadar hayati öneme sahiptir. Bu alanlar, bilginin tekelleşmesine karşı kurulan özgürlük adacıklarıdır.

3. Hukuki Zorlayıcılık ve Standartlar: Üreticileri, her ürünün yanında bir tamir kılavuzu vermeye, yedek parçaları 10 yıl boyunca ulaşılabilir kılmaya ve standart parçalar kullanmaya zorlayacak yasal düzenlemeler talep edebiliriz. Bu, sadece bir çevre politikası değil, aynı zamanda bir ekonomi ve demokrasi mücadelesidir.

4. Eğitimde Üretim ve Onarım Teması: Yeni nesillere sadece “kod yazmayı” değil, bir şeyi söküp takmayı, onarmayı ve dönüştürmeyi öğretebiliriz. Bir eşyayı onarabilen çocuk, sistemin sunduğu “hazır ve tüketilebilir” dünyaya mahkûm olmadığını anlar. Nesneyle kurulan bu temas, dünyaya ve emeğe duyulan saygının temelidir.

Onarma ve takas refleksi kazanan bir toplum, kaçınılmaz olarak sistemin o baş döndürücü hızından kopmaya başlar. Bu yavaşlama, her yıl milyonlarca ton yeni çöp üretilen bir dünyada çatlak yaratacak büyük bir adımdır. Sürekli “daha fazlasına” odaklanan büyüme masalına karşı gerçek ihtiyacın ve emeğin hakkını savunmak gerekir.

Büyümenin sınırlarını cesaretle konuşmak

Dünyayı ve geleceğimizi tehdit eden meseleler; ancak büyümenin ve tüketmenin sınırlarını cesaretle konuşarak çözülebilir. İleri dönüşümü sadece yeni bir “stil” haline getirmek, bizi ancak geçici ve kısa ömürlü çözümlere mahkûm eder.

İhtiyacımız olan, pırıltılı vitrinlerde sunulan ekolojik görünümlü yeni ürünler değil; elimizdeki eşyayla kurduğumuz ilişkiyi düzeltecek o eski ve dirençli beceridir. Bir kumaş parçasını yamamak, bir bilgisayarın içini açıp temizlemek ya da eski bir mobilyayı yeni bir amaçla onarmak, sadece fiziksel bir işlem değildir; o eşyayı üreten toprağı, suyu, emeği ve nihayetinde kendi haysiyetimizi koruyan, sınırsız büyüme çılgınlığına karşı atılmış en bilinçli geri adımdır. Çünkü ancak sınırları tanıdığımızda ve gerçek ihtiyacın bilgisine ulaştığımızda, dünya üzerinde dengeli bir hayat kurabiliriz.