Raşel Meseri, 2020’de yayımlanan Kırık Şehir romanından uyarladığı senaryoyla Attilâ İlhan Senaryo Ödülü’nü kazandı. Erkek şiddetinin cezasız kaldığı bir şehirde kadınlar, Gece Avcıları adıyla bir araya geliyor. Meseri, kadınları kendi hayatlarının öznesi olarak yazarken adalet, intikam ve öz savunma arasındaki sınırları sorguluyor.
Bir avukat adliyeye yetişmeye çalışıyor. Trafik kilitlenmiş, haberleşme aksıyor. Bir yandan da adalet sarayını sel basıyor, binayı fareler istila ediyor. Raşel Meseri’nin 2020’de yayımlanan romanı Kırık Şehir, bütün bunları tek bir güne sığdırıyor. Şehrin işleyişi aksadıkça kadınların gündelik hayatta karşılaştığı güvensizlik ve adalete ulaşmakta yaşadıkları güçlük daha görünür hâle geliyor. Meseri’yle 2018’de 9 Eylül gazetesi için yetişkinlere yönelik ilk romanı Köpekbalıklarının Kayıp Şarkıları üzerine konuşmuştuk. O söyleşide, toplumsal sorunları yazıya taşımanın onları başkalarıyla tartışmaya açtığını ve bir çıkış noktası bulma umudu yaratabildiğini söylemişti. Kırık Şehir’de bu ihtimal, bir kadının diğerini dinleyip ona inandığı anda beliriyor.
Meseri, gerçek bir kadın cinayetinden esinlenen Elsa Niego’nun Cenaze Alayı romanıyla 2025 Attilâ İlhan Roman Ödülü’nü Sibel K. Türker’le paylaşmıştı. Bu yıl Senaryo Ödülü’nü Kırık Şehir’e veren seçici kurul, eserin kadına yönelik şiddeti “alışılmışın dışında bir bakış açısıyla” ele almasını gerekçesinde öne çıkardı. Ödül töreni 17 Aralık’ta TÜYAP’ta yapılacak.
Raşel Meseri’yle ödülün kendisi için anlamını, Kırık Şehir’de kadınların adalet arayışını, şiddetin haberlerde ve kurmacada nasıl anlatıldığını ve senaryonun filme dönüşme ihtimalini konuştuk.
– Bu ödül senin için ne ifade ediyor? Kurul, kadına yönelik şiddeti “alışılmışın dışında bir bakış açısıyla” ele aldığını belirtiyor. Sen Kırık Şehir’de bu meseleye nasıl bir yerden bakmak istedin?
Yıllardır üzerine düşündüğümüz, bizi öfkelendiren ve zaman zaman çaresiz hissettiren bir meselenin, kadına karşı şiddetin ve onunla bağlantılı olan birçok şiddet biçiminin ele alındığı bir romanın okuyucularda karşılık bulduğunu görmek insanı sevindiriyor.
Kadına yönelik şiddet elbette yalnızca bireysel hikâyeler üzerinden değil, toplumsal yapının, adalet mekanizmalarının ve gündelik hayatın içinden değerlendirilmesi gereken bir mesele. Kırık Şehir’de şiddeti yalnızca gerçekleştiği an üzerinden değil, onun öncesinde ve sonrasında oluşan toplumsal kırılmalar üzerinden ele almak istedim. Benim için önemli olan, kadınların, şiddetin mağdurları olarak gösterilmesinin ötesinde düşünen, sorgulayan, karar veren, dayanışan ve kendi hayatlarının öznesi hâline gelen insanlar olarak anlatılmasıydı. Yani kadınları mağduriyete hapsetmeden, öfkeleri, çelişkileri, hayal güçleri ve kendi hayatlarına müdahale etme arzularıyla anlatmak istedim.
Şehir kilitlenince görünür olanlar
– Kırık Şehir’i henüz okumamış biri için kendi cümlelerinle anlatır mısın? Adliyeye yetişmeye çalışan bir avukat, kilitlenmiş trafik, aksayan iletişim… Şehrin düzeni bozulurken kadınların gündelik hayatındaki hangi kırılmalar açığa çıkıyor?
Kırık Şehir, kitabın bütününü çerçeveleyen bir ilk sözün ardından, kocasını öldürdükten sonra intihar eden genç bir kadının hikâyesiyle açılıyor. Gule’nin tanıklığında gerçekleşen bu sahne, bir günde geçen roman boyunca bir hayalet gibi yankılanmaya devam ediyor. Çünkü bu, sadece bir güne sığan bir sorun olmadığı gibi tekil bir olay hiç değil; dert edilen sorunlar çok daha sistematik ve yapısal sorunların bir semptomu.
Romanın sahnesi, koskocaman bir şehir; belki de bir diyar, bir ülke. Üstelik bu şehir yalnızca hikâyenin geçtiği mekân değil, aynı zamanda başlı başına bir karakter, hatta bir sistem. Kırık Şehir, biraz da bu şehrin ve içinde yaşayan insanların görünmeyen kırılmalarının hikâyesi. Adliyeye yetişmeye çalışan bir avukatın karşılaştığı trafik, iletişim kopuklukları ve giderek işlevsizleşen şehir düzeni, toplumsal düzenin içindeki aksaklıkları da görünür kılıyor.
Hikâye ilerledikçe şehir giderek daha fazla kilitleniyor; bu kilitlenmeyle birlikte insanların hayatlarında zaten var olan sorunlar da açığa çıkıyor. Özellikle kadınların gündelik yaşamlarında karşılaştıkları güvensizlik, eşitsizlik, duyulmama ve adalete ulaşamama hâlleri, şehrin kaosu içinde daha belirgin bir biçimde ortaya çıkıyor. Bir yandan da adalet sarayını sel basıyor ve saray farelerin istilasına uğruyor.
Cezasızlık ve Gece Avcıları
– Roman 2020’de çıktı. O günden bugüne, kitapta anlattığın adaletsizlik ve cezasızlıkla yaşadıklarımız arasında nasıl bir ilişki görüyorsun?
Romanın ortaya koyduğu meselelerin, üstelik giderek ağırlaşarak güncelliğini koruduğunu düşünüyorum. Kırık Şehir’i yazarken üzerinde durduğum temel meselelerden biri, adaletin yalnızca hukuki bir kavram olmadığıydı. Adalet aynı zamanda insanların kendilerini güvende hissedebilmeleri, seslerinin duyulması ve yaşam haklarının güvence altında olması demek. Bugün kadına yönelik şiddetin sistematik niteliğini ve sürekliliğini koruduğunu görüyoruz. Dahası, bu şiddeti besleyen eril zihniyetin, cezasızlık politikalarıyla yalnızca korunmadığını, aynı zamanda cesaretlendirildiğini görüyoruz. Cezasızlığın bir istisna olmaktan çıkıp neredeyse işleyişin parçası hâline geldiği bir hukuk düzeniyle karşı karşıyayız. Bu sorunların bugün hâlâ, hatta çok daha yakıcı biçimde karşımızda durması, bir yandan son derece kaygı verici, diğer yandan edebiyatın ve sanatın bu meseleleri gündemde tutma, sorgulama ve görünür kılma sorumluluğunu hatırlatıyor.
– 2020’de Gece Avcıları’nı anlatırken Hindistan’daki Gulabi Gang hareketinden de esinlendiğini söylemiştin. Erkek şiddetine karşı harekete geçen bu kadınların hikâyesini kurarken adalet, intikam ve öz savunma arasındaki sınırları nasıl düşündün?
Hindistan’da 2000’lerde ortaya çıkan Gulabi Gang hareketi, okuduğum kadarıyla özellikle kırsal bölgelerde yaşayan, yoksulluk, kast ayrımcılığı, aile içi şiddet ve devlet kurumlarının ilgisizliğiyle karşılaşan kadınların örgütlenmesiyle gelişiyor. Kadınların kendilerine dayatılan çaresizlik karşısında bir araya gelerek seslerini yükseltmelerinin, kadınların yalnız olmadıklarını fark ettiklerinde nasıl bir güç oluşturabildiklerinin çarpıcı örneklerinden biri. Kadınlar, kendilerini koruması gereken kurumların işlemediği koşullarda doğrudan müdahaleye yöneliyor. Adalet, intikam ve öz savunma arasındaki sınırları düşünürken temel sorum şuydu: Adaletin işlemediği bir dünyada insanın adalet arayışı nasıl şekillenir?
İntikam geçmişte yaşanan bir haksızlığın duygusal karşılığı olabilir; ancak adaletin amacı yalnızca geçmişin hesabını sormak değil, gelecekte aynı haksızlıkların yaşanmasını da engellemek olmalı herhalde. BU anlamda öz savunma kişinin yaşamını, özgürlüğünü ve varlığını ve bir anlamda da geleceğini koruma hakkıyla ilgili.
Gece Avcıları’nı bu soruların içinden düşünerek kurdum. Kadınların şiddet karşısında bir araya geldiklerinde kendileri ve dünya hakkında başka türlü düşünmeye, eylemeye ve özsavunma eylemlerine başvurmaya başlayabilecekleri bir dünya hayal ettim. Ama bu birlikteliğin bütün çelişkileri ortadan kaldırdığına da inanmıyorum. Zaten edebiyat cevap vermektense çelişkiler üzerine düşündürmeye yarıyor belki de en çok.
Şiddeti gösteriye dönüştürmeden anlatmak
– Kadına yönelik şiddet haberlerde de kurmacada da sürekli karşımıza çıkıyor. Sence bu anlatılar hangi noktada şiddeti sorgulamamızı sağlıyor, hangi noktada ona alışmamıza yol açıyor? Senaryoyu yazarken şiddetin nasıl gösterileceğine ilişkin hangi tercihleri yaptın?
Bence burada belirleyici olan, şiddetin hangi amaçla ve nasıl anlatıldığı. Şiddeti yalnızca çarpıcı, sarsıcı veya izleyicinin dikkatini çekecek bir unsur olarak çerçevelemek zamanla onun sıradanlaşmasına neden olabiliyor. Oysa bir anlatı, şiddetin arkasındaki güç ilişkilerini, toplumsal kabulleri, sessizlikleri ve cezasızlığı sorgulatabiliyorsa anlamlı bir işlev üstlenebiliyor. Senaryoyu yazarken şiddetin kendisini bir gösteriye dönüştürmekten kaçınmayı önemli buldum. Benim için asıl mesele, şiddetin yarattığı sonuçları, insanların hayatlarında açtığı boşlukları ve toplumsal hafızada bıraktığı izleri göstermekti. Çünkü bazen göstermediğimiz şeyler, izleyicinin zihninde çok daha güçlü bir sorgulama yaratabilir.
Birbirini duymak, birbirine inanmak
– Karanlık bir şehirde kadınların birbirini bulması hikâyede önemli bir yer tutuyor. Sence bu karşılaşmaların dayanışmaya ve birlikte harekete dönüşmesini ne mümkün kılıyor? Kırık Şehir’de değişim ihtimali nerede başlıyor?
Bence dayanışmanın ilk adımı, bir kadının diğerinin yaşadığını görmesi, onu dinlemesi ve ona inanması. Kadınların yıllarca kişisel sorunlar, hatta kendi talihsizlikleri olarak yaşamak zorunda bırakıldıkları deneyimlerin ortak bir toplumsal zemini olduğunu fark etmeleri.
Kırık Şehir‘de şehrin düzeninin bozulması, insanların birbirlerine yeniden bakmak zorunda kaldıkları bir ortam yaratıyor. Alışılmış hayatın akışı kesildiğinde, gündelik koşuşturmanın içinde görünmez kalan insanlar, hikâyeler ve ilişkiler açığa çıkıyor. Bir bakıma şehrin kırılması, başka türlü karşılaşmaların imkânını yaratıyor. Değişim ihtimali de tam burada, birbirini görmenin ve ortak bir deneyimi kolektif bir güce dönüştürmenin mümkün olduğu yerde başlıyor.
Ödüllü senaryodan filme
– Ödülün ardından bu senaryoyu filme dönüştürmek için nasıl bir yol düşünüyorsun?
Kırık Şehir’in sinemaya uyarlanmasının, hikâyenin görsel ve işitsel dünyasını daha geniş bir izleyici kitlesiyle buluşturmak açısından çok heyecan verici olduğunu düşünüyorum. Elbette bir senaryonun yazılmış olmasıyla filme dönüşmesi arasında aşılması gereken önemli mesafeler var. Özellikle bağımsız olarak üretilmiş senaryoların sinema sektörüyle buluşabileceği kanalların sınırlı ve bu buluşmaların çoğu zaman zor olduğunu görüyorum. Yapımcıya, yönetmene ve yaratıcı ekibe ulaşmak, projenin hayata geçebilmesi için en önemli aşamalardan biri.
Öncelikle romanın ve senaryonun temel meselesini, atmosferini ve karakterlerin iç dünyasını koruyan bir sinema dili oluşturmak isterim. Şehrin giderek artan kaosu, iletişimsizlik ve kadınların görünmeyen hikâyeleri sinematografik açıdan güçlü olanaklar sunuyor. Bu süreçte yönetmen, yapımcı ve oyuncularla ortak bir yaratıcı dil geliştirmek önemli. Benim için filmin yalnızca bir roman uyarlaması olması değil, kendi başına da güçlü ve bağımsız bir sinema eseri hâline gelmesi önemli. Umuyorum bu konuda adımlar atabiliriz yakında.
Sizin için özetledikKırık Şehir, 2020'de yayımlanan ve erkek şiddetinin cezasız kaldığı bir şehirde kadınların Gece Avcıları adıyla bir araya gelmesiyle ilgili bir romandır. Raşel Meseri tarafından yazılan eserde, adalet, intikam ve öz savunma arasındaki sınırlar sorgulanmaktadır.
Raşel Meseri, Kırık Şehir romanından uyarladığı senaryoyla Attilâ İlhan Senaryo Ödülü'nü kazanmıştır. Ödül töreni 17 Aralık'ta TÜYAP'ta yapılacaktır.
Romanda trafik kilitlenmiş, haberleşme aksıyor, adalet sarayını sel basmış ve binayı fareler istila etmiştir. Şehrin işleyişi aksadıkça kadınların gündelik hayatta karşılaştığı güvensizlik ve adalete ulaşmakta yaşadıkları güçlük daha görünür hâle gelmektedir.
Raşel Meseri'nin yetişkinlere yönelik ilk romanı Köpekbalıklarının Kayıp Şarkıları'dır. Bu roman 2018'de 9 Eylül gazetesi için yayımlanmıştır.
Seçici kurul, Kırık Şehir'in kadına yönelik şiddeti alışılmışın dışında bir bakış açısıyla ele almasını gerekçe göstererek eseri Attilâ İlhan Senaryo Ödülü'ne layık bulmuştur.
